Vitruvius, de doorgever
van presocraten naar de renaissance
Rond 25 v.Chr. schreef Vitruvius (85-20 v.Chr.) De Architectura libri decem, de enige verhandeling van deze omvang en diepgang over architectuur die uit de klassieke oudheid bewaard is gebleven.
Vitruvius' drie grondbeginselen waren firmitas (stevigheid) - utilitas (functionaliteit) en venustas (schoonheid), die enkel mogelijk waren als alle delen van een gebouw de juiste proportie hadden tot het geheel.
De idee van orde en proportie haalt Vitruvius bij de vroege Griekse filosofen of presocraten (600-400 v.Chr.) en krijgt een nieuw leven in het humanisme van de renaissance wanneer zijn werk herontdekt wordt in de 15e eeuw.
Hiermee vervult Vitruvius de rol van doorgever van ideeën uit 600-400 v.Chr. naar het humanisme van de renaissance in de 15e en 16e eeuw.
kosmos
Voor de presocraten betekent Kosmos 'orde' of 'harmonie': een harmonische orde van de onderdelen in een organisch systeem.
Wanneer de Duitse humanist Petrus Aspianus in de 16e eeuw het universum voorstelt, beeldt hij uit hoe de aarde binnen een samenhangend geheel omringd wordt door de maan, de planeten en de dierenriem.
macrokosmos en microkosmos
De mens krijgt zijn plaats in deze kosmos door het beeld van macrokosmos en microkosmos.
Binnen het heelal als macrokosmos is de mens een microkosmos, een en al orde en proportie én de maat voor het aardse leven.
De 17e eeuwse Britse astronoom Robert Fludd maakte onderstaande afbeelding van macro- en microkosmos.
mens en architectuur
mens
Binnen het beeld van macrokosmos en microkosmos is het evident dat de mens zelf een toonbeeld van proportie is. Vitrivius illustreert dit door op te sommen hoe lichaamsdelen zich verhouden tot de de lengte van de mens. Deze lijst zal da Vinci zal overnemen in zijn Vitruviaanse man.
architectuur
Even vanzelfsprekend is dat de mens de maat is voor het aardse en dus ook voor de architectuur, niet omdat dit aantrekkelijk is, maar omdat het bij 'orde en proportie' hoort.
PS: Vaak wordt hierbij ook verwezen naar Protagoras (490 - 420 v.Chr.) die zou gezegd hebben "De mens is de maat van alle dingen". Maar in de filosofie interpreteert men dit eerder als een suggereren dat hij niet geloofde in een objectieve waarheid, maar er vanuit ging dat de mens zijn eigen waarheid heeft of zelfs fabriceert.
Francisco di Giorgio Martini schrijft in 1480 op zijn beurt een theoretisch werk over architectuur.
Dat hij het plan van een kerk tekent vanuit de menselijke proporties valt dus niet zomaar uit de lucht.
Evenmin is het vreemd dat hij als renaissance architect dit doet in een raster van vierkanten en ingeschreven cirkels waarbinnen elk element zich met gehele getallen verhoudt tot het geheel
